Viện Phát triển Khoa học và Công nghệ Vùng: 15 năm kiến tạo giá trị từ khoa học, sẵn sàng bứt phá trong kỷ nguyên mới

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, vai trò của các tổ chức khoa học công nghệ (KHCN) không chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm mà phải trở thành động lực then chốt cho phát triển kinh tế vùng. Nhìn lại chặng đường 15 năm (2010-2025), Viện Phát triển Khoa học và Công nghệ Vùng (trực thuộc Viện Ứng dụng Công nghệ - Bộ Khoa học và Công nghệ) đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ, khẳng định vị thế là "cánh tay nối dài" đưa tri thức khoa học vào thực tiễn đời sống, đồng thời chủ động tái cấu trúc để đón đầu cơ hội trong giai đoạn mới.

Hành trình 15 năm: Từ "Bao cấp" đến "Tự chủ" và sự trưởng thành vượt bậc

Giai đoạn 2010-2025 được xem là chu kỳ lịch sử mang tính bước ngoặt đối với Viện. Xuất phát điểm từ một Trung tâm nghiên cứu, đơn vị đã được nâng cấp lên thành Viện vào năm 2012, đánh dấu sự mở rộng về quy mô và chức năng nhiệm vụ.

Điểm nhấn quan trọng nhất trong chặng đường này là sự chuyển dịch cơ chế hoạt động. Từ việc được bao cấp, Viện đã nỗ lực thích ứng với cơ chế tự chủ tài chính ngày càng cao, đạt mức tự chủ 85% chi thường xuyên vào năm 2024. Bất chấp những thách thức từ áp lực tài chính và địa bàn hoạt động chủ yếu tại các vùng sâu, vùng xa, Viện đã duy trì sự ổn định và phát triển ấn tượng.

Về tiềm lực, dù quy mô nhân sự có sự tinh giản theo chủ trương chung (giảm từ 62 người năm 2017 xuống còn 45 người năm 2025), nhưng chất lượng nguồn nhân lực lại có bước nhảy vọt về chất. Tính đến năm 2025, tỷ lệ cán bộ có trình độ sau đại học (Thạc sĩ, Tiến sĩ) đạt tới 84%, bao gồm nhiều chuyên gia đầu ngành trong các lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao và môi trường.

Cơ sở vật chất cũng là một điểm sáng chiến lược với sự hình thành của hệ thống Phòng Thí nghiệm đạt chuẩn quốc tế ISO/IEC 17025 (VILAS 839) và đặc biệt là Trạm Thực nghiệm và Ươm tạo Công nghệ tại Thạch Thành (Thanh Hóa) với quy mô 20ha, tổng vốn đầu tư gần 90 tỷ đồng. Đây là nền tảng cốt lõi để Viện thực hiện chu trình nghiên cứu khép kín từ phòng thí nghiệm ra thực địa.

Dấu ấn thực tiễn: Hơn 230 nhiệm vụ và những mô hình "làm giàu" cho địa phương

Hiệu quả hoạt động của Viện không chỉ nằm trên các báo cáo khoa học mà hiện hữu sinh động trên các cánh đồng và nhà máy tại các địa phương. Trong 15 năm qua, Viện đã triển khai thành công hơn 232 nhiệm vụ KHCN các cấp, phủ sóng khắp 6 vùng kinh tế trọng điểm của cả nước.

Trong lĩnh vực nông nghiệp ứng dụng và công nghệ sinh học (chiếm tỷ trọng lớn nhất), Viện đã tạo ra những tác động kinh tế rõ rệt:

Cây ăn quả chủ lực: Hoàn thiện và chuyển giao 7 quy trình kỹ thuật cho các vùng trồng cam, bưởi, bơ tại Tây Bắc và Bắc Trung Bộ. Các mô hình thâm canh (như bưởi đường Xuân Vân) đã giúp người dân tăng thu nhập gấp 1,97 lần, đạt mức 250–400 triệu đồng/ha.

Công nghệ sau thu hoạch: Ứng dụng thành công công nghệ bảo quản CAS (Nhật Bản) cho vải thiều Lục Ngạn và thủy sản, giúp nông sản Việt Nam đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu sang các thị trường khó tính.

Dược liệu và Bảo tồn gen: Lưu giữ và phát triển nhiều nguồn gen quý như Sâm tố nữ, Trà hoa vàng, Bảy lá một hoa, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học quốc gia.

Bên cạnh đó, Viện khẳng định vai trò tư vấn chính sách tin cậy thông qua hàng loạt dự án quy hoạch phát triển KHCN và kinh tế - xã hội cho các tỉnh như Nam Định, Đắk Lắk, Hà Nam.... Các hoạt động dịch vụ môi trường, phân tích kiểm nghiệm cũng phát triển mạnh, chiếm trên 50% tổng doanh thu hàng năm, minh chứng cho năng lực tự chủ của đơn vị.

Nhận diện "điểm nghẽn" và thách thức

Bên cạnh những thành tựu, giai đoạn 2010-2025 của Viện cũng thẳng thắn nhìn nhận những hạn chế. Thứ nhất là áp lực từ cơ chế tự chủ tài chính quá cao (85%) đối với một đơn vị hoạt động trong lĩnh vực đặc thù (nông nghiệp vùng khó khăn) đã dẫn đến nguy cơ "thương mại hóa ngắn hạn", buộc các nhà khoa học phải chạy theo các dịch vụ nhỏ lẻ thay vì đầu tư cho các nghiên cứu chiến lược dài hạn. Thứ hai là "khoảng trống" trong thương mại hóa. Dù có nhiều quy trình công nghệ, nhưng việc chuyển hóa thành sản phẩm thương mại quy mô lớn còn hạn chế; mô hình doanh nghiệp trực thuộc trước đây hoạt động chưa hiệu quả do thiếu kỹ năng quản trị thị trường. Thứ ba là rủi ro "chảy máu chất xám" khi thu nhập của khu vực công chưa đủ sức cạnh tranh với khu vực tư nhân.

Giải pháp chiến lược: Tái cấu trúc để kiến tạo động lực mới

Đứng trước yêu cầu sáp nhập và đổi mới theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW, Viện Phát triển Khoa học và Công nghệ Vùng đã xây dựng hệ thống giải pháp toàn diện cho giai đoạn 2026-2030 với nguyên tắc "Thể chế linh hoạt – Nhân lực tinh hoa – Công nghệ mũi nhọn – Thương mại hóa thực chất".

1. Tái cấu trúc tổ chức và thể chế: Viện sẽ chuyển dịch sang mô hình tổ chức ma trận, xóa bỏ tư duy "cát cứ" giữa các phòng ban hành chính. Mô hình này cho phép linh hoạt huy động nhân sự cho các dự án trọng điểm. Đồng thời, Viện kiến nghị điều chỉnh mức tự chủ tài chính về 50% để đảm bảo nguồn lực cho các nhiệm vụ chính trị và nghiên cứu cơ bản phục vụ lợi ích công.

2. Đột phá về nhân lực: Thể chế hóa vai trò của "Nghiên cứu viên chính" - những hạt nhân được trao quyền tự chủ về tài chính và nhân sự trong nhóm nghiên cứu của mình. Áp dụng hệ thống KPI định lượng, gắn thu nhập trực tiếp với hiệu quả công việc và doanh thu chuyển giao công nghệ, phấn đấu nâng thu nhập bình quân lên 1,5 - 2 lần.

3. Nâng cao chất lượng nghiên cứu: Chuyển từ dàn trải sang tập trung vào 5 trụ cột mũi nhọn: Nông nghiệp công nghệ cao tích hợp AI/Big Data; Kinh tế tuần hoàn; Công nghệ sau thu hoạch thông minh; Quy hoạch dựa trên dữ liệu không gian; và Ứng phó biến đổi khí hậu .

4. Chuyên nghiệp hóa thương mại công nghệ: Thành lập bộ phận Chuyển giao công nghệ (TTO) chuyên trách với nhân sự am hiểu thị trường. Đặc biệt, Trạm thực nghiệm Thạch Thành sẽ được nâng cấp thành "Trung tâm Pilot" (Sản xuất thử nghiệm), cung cấp các giải pháp "chìa khóa trao tay" cho doanh nghiệp – bao gồm quy trình, công nghệ chế biến và sản phẩm mẫu đã được kiểm chứng thị trường, giúp xóa bỏ rủi ro cho nhà đầu tư.

Chặng đường 15 năm qua là nền tảng vững chắc để Viện Phát triển Khoa học và Công nghệ Vùng tích lũy nội lực. Với chiến lược tái cấu trúc mạnh mẽ và tư duy quản trị mới, Viện đang sẵn sàng cho một cú hích lớn, quyết tâm trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo uy tín, đóng góp thiết thực vào sự phát triển bền vững của các vùng kinh tế và sự phồn vinh của đất nước.

Theo Viện Phát triển Khoa học và Công nghệ Vùng